عده ای بر این باورند که پدیده سالمندی عمومی جامعه به معنی انباشت تجربه و تعدد نیروی مشاور است، در مقابل اغلب قریب به اتفاق کارشناسان جمعیت شناس و جامعه شناسان در سطح بین الملل معتقدند پدیده سالمندی جمعیت یک پدیده پرآسیب و نگران کننده اجتماعی است.
عده ای بر این باورند که پدیده سالمندی عمومی جامعه به معنی انباشت تجربه و تعدد نیروی مشاور است، در مقابل اغلب قریب به اتفاق کارشناسان جمعیت شناس و جامعه شناسان در سطح بین الملل معتقدند پدیده سالمندی جمعیت یک پدیده پرآسیب و نگران کننده اجتماعی است.
برای تشخیص درست اینکه پدیده سالمندی جمعیت، فرصت است یا تهدید، باید فهم درستی از این پدیده داشت. سن سالمندی به عواملی چون سن ورود به بازار کار، شرایط و کیفیت زندگی، سن بازنشستگی و امید به زندگی بستگی دارد. سالمندی پدیده ای است با جنبه های زیستی، روانی و اجتماعی مختلف، لیکن تعریف عملیاتی سالمندی جمعیت معمولا بر حسب سن تقویمی بوده و سن بالای ۶۰ سالگی را آغاز سالمندی تلقی می کنند.
طبق تخمین سازمان ملل متحد، در سال ١٩۵٠تقریبا ٢٠٠ میلیون سالمند در سرتاسر جهان وجودداشته، که در سال ١٩٧۵ این رقم به ٣۵٠ میلیون نفر رسیده و تخمین زده می شود تا سال ٢٠٢۵ از مرز یک میلیارد و یکصد میلیون نفر تجاوز خواهدکرد که افزایشی معادل ٢٢۴ درصد است. این درحالی است که در همین فاصله زمانی انتظار می رود که جمعیت کل جهان از ۱/۴ میلیارد نفر در سال ١٩٧۵ به ۲/۸ میلیارد نفر در سال ٢٠٢۵ برسد، که افزایشی معادل ١٠٢ درصد خواهد بود. بدین ترتیب میزان رشد جمعیت سالمندان به مراتب سریعتر از میزان رشد جمعیت جهان است و دو سوم این جمعیت نیز مربوط به کشورهای آسیائی و اقیانوسیه خواهد بود. به این ترتیب سیر پیر شدن جمعیت در سرتاسر جهان افزایش می یابد و نرخ زاد و ولد جهانی نیز همچنان کاهش خواهد یافت.
بر اساس تعاریف بین المللی کشوری که میزان جمعیت بالای ۶۰ سالشان بین ۷ تا ۱۴ درصد باشد کشور رو به سالمندی است و اگر این آمار بین ۱۴ تا ۲۰ درصد باشد سالمند است و بالاتر از این میزان نیز کشور سالمند قطعی یا سالخورده تلقی میشود. درحال حاضر بیش از ۲۰% جوامع توسعه یافته را سالمندان تشکیل می دهند که در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۳۰% خواهد رسید و این درحالی است که در کشورهای در حال توسعه نیز به طور متوسط ۷% جمعیت سالمند می باشند که در طی این مدت به بیش از ۱۷% نیز خواهد رسید.
در ایران اسلامی نیز اگرچه مشکل سالمندی هنوز بصورت حاد خود را نمایان نکرده است و به دلیل ساختار جمعیتی کمتر مورد توجه قرار گرفته است، اما در سالهای آینده ابعاد این مشکل افزایش خواهد یافت و شاید بتوان آن را سونامی آینده جمعیتی ایران دانست. جمعیت سالخورده کشور طی ۳۰ سال(۸۵-۱۳۵۵) تقریبا ۹/۲ برابر شده است. این مقیاس در مناطق شهری کشور چهار برابر است. آمار سرشماری سال ۱۳۸۵ میزان افراد بالای ۶۰ سال ایران را ۲/۵% نشان داده است و بر اساس آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۵ حدود ۱۰ درصد از جمعیت را سالمندان بالای ۶۰ سال تشکیل داده اند.
مشکل سالمندی جمعیت، تغییرات زیادی در سیمای مرگ ومیر، بیماری و ناتوانی در دنیا ایجاد نموده است که به همین دلیل سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۹۹۰ شعار سالانه خود را بر این موضوع معطوف نمود و «سالمندی؛ اورژانس جهانی» را سرلوحه تمامی کشورها قرار داد و از تمامی کشورهای عضو درخواست نمود که اقدامات لازم را جهت مدیریت پدیده سالمندی در کشور خود شروع نمایند و در سال ۲۰۱۲ مجددا هدف سازمان بهداشت جهانی بر مدیریت پدیده سالمندی قرار گرفت و شعار آن سال نیز «بهداشت و سالمندی» (Health And Aging) انتخاب شد.
از یک سو سالمندان بالاترین مصرف کنندگان خدمات بهداشتی و اجتماعی هستند و روز به روز به میزان این تقاضا، افزوده خواهد شد و از طرف دیگر مسائل بهداشتی مرتبط با سالمندان از مسائل جوانان و میانسالان کاملا متفاوت می باشد. متوسط مصرف دارو در سالمندان بسیار بالاتر از سایر گروهها بوده و اکثر سالمندان ازچند بیماری بطور همزمان رنج می برند. امروزه طب سالمندان در دنیا شکل گرفته است و بیش از نیم قرن است که در دنیا بیمارستانهای تخصصی سالمندان و بخش های تخصصی این رشته وجود دارد و در حال ارائه خدمات می باشند. با توجه به خصوصیات افراد در این سن و وجود بیماریهای مختلف، آنها مجبور هستند برای کنترل مشکلاتشان به چندین متخصص مراجعه نمایند و اکثرا با مشکل پلی فارمسی[۱] روبرو هستند. در این رشته تخصصی، پزشک، مسئول ارزیابی و کنترل سندرم های شایع سالمندی و مشکلات این سنین می باشد. طب سالمندی، علمی چند وجهی بوده و به مسائل جسمانی، روانی اجتماعی و معنوی بیماران توجه جامع می کند.[۲]
پرفشاری خون، هیپر لیپیدمی[۳]، هیپر گلیسمی[۴]، کم کاری تیرویید، پوکی استخوان، آرتروز، افسردگی، اضطراب، اختلال خواب، مشکلات ادراری، اختلال حافظه و آلزایمر، مشکلات تغذیه ای، از جمله شایعترین شکایات بیماران مراجعه کننده به کلینیک سالمندی می باشند. سالمندان برای حل مشکلات پزشکی خود مجبورند به چندین متخصص و فوق تخصص مراجعه نمایند و در نهایت در مصرف کردن مجموعه داروهای نسخه شده توسط چندین پزشک، دچار مشکل می شوند. به همین دلیل، توجه به مشکل چند دارویی، در سالمندان بسیار حایز اهمیت است. بر اساس آمار بیش از ۲۰ درصد از کل سالمندان توانایی لازم برای انجام امور شخصی خود مانند: غذا خوردن، دستشویی رفتن، حمام و انجام نظافت شخصی، خرید مواد غذایی و دارو، انجام امور منزل و تعویض لباس خود را ندارند که این موارد از مهمترین مشکلات این گروه سنی به شمار میرود. در دوره سالمندی ممکن است شخص به دلیل محدودیتهای مربوط به تغییرات پیری برای رفع نیازهای اساسی به کمکهای جدی دیگران نیاز داشته باشد.
بر اساس بررسیهای صورت گرفته شمار سالخوردگان ایران در سال ۱۴۲۰ به بیش از ۲۶ میلیون و نسبت آن به کل جمعیت به بیش از ۲۵ درصد خواهد رسید. رشد جمعیت سالمند در ایران در مقایسه با رشد جمعیت کل کشور و پیش بینی افزایش تعداد و سهم سالخوردگان در سال های آتی توجه بسیاری از صاحب نظران را جلب کرده است و ظهور چنین پدیده ای مسئولیت سنگین رسیدگی به این جمعیت و لزوم برنامه ریزی آینده نگرانه برای کنترل مسائل مربوط به این گروه از جمعیت را مورد تأکید قرار داده است. مطالعات جمعیت شناسان نشان میدهد، ایران در آستانه ورود به سالمندی جمعیت است و تا سال ۱۴۰۵ جمعیت سالمندان کشور بیش از ۹۶ درصد رشد خواهد داشت و تعداد سالمندان به حدود ۱۰میلیون نفر افزایش خواهد یافت.
بر اساس آیندهپژوهی های جمعیت، اگر کاهش نرخ باروری در ایران با همین روند پیش برود تا ۳۰ سال آینده، جمعیت سالمند کشور ما مانند ژاپن خواهد شد. پدیده سالمندی زمانی تبدیل به بحران میشود که سالمند توان کار کردن و تامین معاش را نداشته باشد و از هیچ منبع دیگری همچون بیمهها نیز حمایت نشود؛ به این ترتیب فرد سالمند به زیر خط فقر رفته و به علت آنکه از لحاظ جسمی نیز توان مناسبی ندارد توانایی مراقبت از خود را نیز از دست خواهد داد. در چنین شرایطی فرد اگر پول داشته باشد هزینه درمانی خود را تامین میکند اما اگر پول نداشته باشد بر مشکلات وی افزوده شده و دچار مسائل متعددی خواهد شد، بنابراین اگر خانوادهها نتوانند از سالمندان خود حمایت کنند، آنها دچار رهاشدگی گشته و به این ترتیب با پدیده رهاشدگی سالمندان در جامعه نیز مواجه خواهیم شد. این امر نیازمند تعهد سیاسی و برنامه ریزی قوی برای اجرای اصلاحات لازم و مشارکت همه دولت ها، جامعه مدنی، جوامع محلی، خانواده ها و خود سالمندان می باشد.
با این شرایط پیش بینی می شود از سال ۲۰۵۰ به بعد نسبت جمعیت سالمندی در ایران به بیش از ۳۰ درصد خواهد رسید که از متوسط جهانی بیشتر بوده و شرایط جدیدی در کشور شکل خواهد گرفت و این شرایط به دلیل نداشتن برنامه ریزی و سیاسگذاری های مدون برای کشور خطرناک و بحران ساز خواهد بود.
حال باید اندیشید آیا پدیده سالمندی جمعیت برای کشور فرصت است یا تهدید؟ و اینکه سیاست گذاران و مسئولین کشور چه رسالت خطیری درباره تحولات ساختارهای جمعیتی کشور به عهده دارند.
پی نوشت:
[۱] پلی فارمسی (Polypharmacy) به استفاده همزمان از چندین دارو توسط بیمار گفته می شود که در سالمندان بسیار رایج است.
[۲] Bio psycho socio spiritual
[۳] هیپرلیپیدمی (Hyperlipidemia) یا هایپرلیپوپروتئینما به معنی افزایش چربی خون است.
[۴] هایپرگلایسمی (Hyperglycemia) به معنی افزایش قند خون است.
صالح قاسمی: پژوهشگر و نویسنده مجموعه «جنگ جهانی جمعیت»