در سال های اخیر پدیده آسیب افزای فرزندسالاری از جمله پدیده های تربیتی قابل توجه در خانواده های ایرانی است و این در حالی است که خانواده های پرفرزند بطور طبیعی از آسیب های فرزند سالاری در امان هستند.
بعد خانوار به معنی تعداد اعضای یک خانوار در سال ۱۳۶۵ در کشور، حدود ۵/۵ بوده است که این عدد در سرشماری سال ۱۳۹۵ به حدود ۳/۳ کاهش یافته است. بعبارت دیگر در حال حاضر هر خانوار ایرانی بطور میانگین کمتر از چهارنفر بوده و کمتر از دو فرزند داراست.(حدود ۳/۱ فرزند)
در یک نگاه بخشی و گذرا، این تغییرات محدود به رفتارهای شخصی خانواده هاست، اما در یک نگاه راهبردی و شبکه ای هر تحولی در مولفه های آماری جمعیت، در تاثیر و تاثر کاملا مشهود و معناداری با سایر ساختارها و متغیرهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، تربیتی و… است که می بایست از منظر کارشناسی و تحلیلی مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد.
خانواده و روابط مشتمل بر آن و پدیده های تربیتی و اجتماعی یکی از اصلی ترین نهادهای تحت تاثیر در تحولات جمعیت شناختی است که در این رابطه متقابل می توان به تحولاتی همچون نرخ طلاق های توافقی در حال تزاید، رواج پدیده چند وجهی فرزند سالاری، شیوع گسست زناشویی و طلاقهای عاطفی نگران کننده بین همسران و تضعیف گسترده شبکه خویشاوندی در میان اقوام و خانواده ها اشاره نمود.
در سالهای اخیر و به دنبال کاهش بعد خانوار و تعداد فرزندان و همچنین کاهش روابط والدینی و فرزندی در خانوادهها، نرخ طلاق های توافقی به ویژه در سالهای نخستین زندگی زوج های جوان بطور محسوسی در حال افزایش است. از آنجائیکه وجود فرزندان متعدد و تقویت جایگاه والدینی برای زوجین، علاوه بر تکامل بیشتر شخصیت انسانی آنها، منجر به تحکیم روابط بین همسران می شود، لذا با کاهش بعد خانوار مولفه های عاطفی استحکام بخش، برای استمرار زندگی مشترک و گذر از بحران های اجتناب ناپذیر زندگی مشترک، کاهش یافته و با پدیدار شدن اولین تنشهای خانوادگی، به شیوع بیشتر طلاق های توافقی زوج های جوان ختم می شود.
در سال های اخیر پدیده آسیب افزای فرزندسالاری نیز از جمله پدیده های تربیتی قابل توجه در خانواده های ایرانی است و این در حالی است که خانواده های پرفرزند بطور طبیعی از آسیب های فرزند سالاری در امان هستند. در شرایطی که شان فصل الخطاب بودن پدر و مادرها در مناقشات بین فرزندان خانواده های پرفرزند، تمرین دائمی مدیریت پذیری کودکان این خانواده هاست، تمرکز توجهات و امکانات برای برآورده شدن نیازهای حقیقی و کاذب فرزند در خانواده های کم فرزند و تک فرزند نتیجه ای جز بروز ساختار فرزند سالارانه در پی نخواهد داشت.
علاوه بر آنچه از پیامدهای کاهش بعد خانوار در بالا ذکر شد، تشدید روند طلاق های غیررسمی و یا بعبارت دیگر طلاق های عاطفی و گسست روابط زناشویی بین همسران، بخاطر فقدان رکن بنیادین و الفت افزای فرزندان در کانون خانواده ها، مسئله ای خانواده محور است که شایسته است کارشناسان و صاحب نظران جمعیت شناسی و علوم اجتماعی آن را در بوته نقد و بررسی مورد مداقه جامع قرار دهند.
در تبیین دقیق تر پدیده طلاق های عاطفی و گسست های زناشویی ناگفته پیداست، که هر بحرانی که روابط همسران را در چهارچوب خانواده تضعیف و یا منحرف نماید باعث به اجتماع کشیده شدن نیازها و روابط جنسی و عاطفی شده و این تعاملات حساس در محیط آزاد، مدیریت نشده و افسارگسیخته جامعه، می تواند بسترساز دگرگونی های اجتماعی و انقلاب های نگران کننده ای از جمله انقلابهای خانوادگی و جنسی شود.
در ادامه لازم به ذکر است، شبکه وثیق و روابط عمیق خویشاوندی در بین خانواده ها و اقوام ایرانی از مهم ترین توابع کاهش بعدخانوار در تحولات آمارهای جمعیت شناسی اخیر کشور بوده و خواهد بود. برکسی پوشیده نیست که طبق آموزه های اسلامی ایرانی، عمو، عمه، خاله، دایی و ارتباطات شبکهای با آنها در تحقق سبک زندگی اصیل و خانواده محور ایرانی، بسیار تعیین کننده است و این درحالی است که نسل آینده، با تداوم سیر نزولی بعدخانوار در کشور، از درک این مفاهیم بی بدیل و مبارک بی بهره مانده و از برکات این روابط شبکه ای، مقدس و موکد بینصیب خواهدشد و این تحول نوعی از انقلاب در روابط خویشاوندی را در پی خواهد داشت.
امید است نخبگان علوم اجتماعی و تحلیل گران وقایع پیچیده جمعیتی، با کنار گذاشتن سطحی نگری و جزئی انگاری درباره تحولات نگران کننده و چند بعدی ساختارهای جمعیتی، زنگ خطر بحران قریب الوقوع جمعیتی کشور را به صدا درآورده و عمق فاجعه جمعیتی پیش روی ملت مسلمان ایران را برای مردم و مسئولین نظام بطور جامع تبیین و تشریح نمایند.
به زعم نگارنده این سطور که سالهاست درباره ابعاد متعدد تحولات جمعیتی ایران و جهان در حال پژوهش و نگارش است، ادامه روند کنونی در عدم پایش داده های آماری و عدم رصد پیامدهای این تحولات سریع جمعیتی، علیرغم تدوین و ابلاغ سیاستهای کلی جمعیت از سوی مقام معظم رهبری(مدظلهالعالی) فقدان نقشه جامع مهندسی جمعیت در برنامه ریزی نهادهای تصمیمساز و تصمیمگیر کشور، می تواند علاوه بر بروز آسیب های فوق الذکر به پدیده های اجتماعی خطرناکی همچون؛ انقلاب روابط خانوادگی، انقلاب روابط جنسی و انقلاب های تربیتی و خویشاوندی منجر شود.
پی نوشت:
برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به؛
– مقاله «بررسی تاثیر فرزند سالاری بر روابط خانوادگی و خویشاوندی»، اصغر محمدی، زهرا صادقی، ماهنامه زن و مطالعات خانواده، سال دوم، شماره پنجم، پاییز ۱۳۸۸، ص ۱۳۱- ۱۵۳.
– گزارش «ازدواج موقت و تأثیر آن بر تعدیل روابط نامشروع جنسی در جامعه»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
صالح قاسمی؛ پژوهشگر و نویسنده مجموعه «جنگ جهانی جمعیت»